Batinilik tarihsel gelişimi

İlgili Makaleler

Güncel twitlerim

04/09/2025

Muş Kurtik Dağları ve Murat Nehri Manzarası

07/09/2024

BİRİKİM ve MÜLKİYET

26/12/2023

Kaynakça,

^ Profesör Şerafeddin Yaltkaya, Muhammed bin Kerrâm, Mülga İlâhiyat Fakültesi Mecmuası.(Kerrâmîlik Mezhebi’nin kurucusu olan Muhammed bin Kerrâm H. 190 / M. 806 yılında Sicistan’daki Rezenç şehrinde doğmuştur. Nişabur ve Belh şehirlerinde tahsil gördü. Bütün malını satarak “Fakirlik” mesleğini icra etti. H. 230 / M. 845 yılında Mekke’ye geldi ve beş yıl orada kaldı. Sırtında bir post, başında keçeden bir küllah olduğu halde müritleriyle birlikte dolaşarak kendi mezhebini yaymağa çalışıyordu. Başına toplanan kırk bin müridiyle birlikte Herat’tan kovuldu. Yirmi sene kadar Kudüs’te oturdu ve orada öldü. Mürcie ile Mücessime’den olup, Allah’ı cisim olarak i’tikat eder, kat’iyen te’vili kabul etmezdi.)

2. ^ Ebû Zekeriya Muhammed Kazvinî, Mehas’ûl-Belden. [Orhan Kütüphanesi’ndeki yazma nüsha, Bursa].
3. ^ Sahaif’ûl-Ahbar, Cilt 2, Sayfa 391.
4. ^ Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 1, Sayfa 422.
5. ^ a b Abdülkerim Şehristanî, Kitâb’ûl-Milel ve’n-Nihâl.
6. ^ Brown, İran Edebiyat Tarihi.
7. ^ Manichéisme: Eski Mazdeist, Babil ve Hristiyan i’tikatlarını birleştiren düalist bir mezhep.
8. ^ Abdülkerim Şehristanî, Milel-û Nihal.(Ali İlâhîleri anlatırken, göğün gürlemesinin Ali bin Ebu Talib’in sesi, yıldırımlarınsa onun kamçısı olduğuna inanıldığını nakletmektedir. Hazreti Ali’de ülûhiyet bulunduğunu iddia eden delillerden biri de onun Hayber Kalesi’nin kapılarını kimsenin yardımı olmadan koparıp atmasıdır.)
9. ^ Reşehat-ı Ayn-ûl’Hayât, (ʿAbd Allâh ibn-î Seba’ tarafından kurulan bir başka ghulat fırkanın i’tikadı içinde ise Ali’nin tam ulûhiyetiyle beraber Şehristanî’nin nakillerinden başka, göğün gürlediği anda bunların “Ve Aleyk-üs Selâm Ya Eyyüh-el’Emîr” dedikleri de kaydedilmektedir. Ali’nin tam ulûhiyeti çeşitli biçimlerde bütün Şîʿa kollarında mevcuttur.)
10. ^ Tefsir-î Keşşaf, Cilt: 1, Sayfa 1361.[Âl-î İmrân sûresinin yedinci âyetinde bu te’vilâta dair beyânat vardır. (Âl-î İmrân sûresinin yedinci âyeti: Sana bu muazzam kitâbı indiren O’dur. Onda Kitâb’ın temelini oluşturan kesin anlamlı (muhkem) âyetler vardır, diğer bir takımları da müteşâbihattır (çeşitli anlamları olanlardır). Ama kalplerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak ve te’vilini aramak (kendi keyiflerine göre yorumlamak) için sadece onun müteşâbih (çeşitli anlamlı) olan âyetlerinin ardına düşerler. Hâlbuki onların gerçek yorumunu (te’vilâtını) ancak Allah İlîmde rusûhu (derinleşmiş) olanlar da: “Âmennâ, biz ona imân ettik, hepsi Rabbimizin indindendir (katındandır),” derler. Gelgelelim, bunları ancak akıl sâhiplerinden başkası düşünemez.)]
11. ^ Türk – Moğol Tarihi, Cilt 2, Sayfa 49, Dökini tercüme.
12. ^ Havz’ûl-Hayât. [Hindistan’da “Fakir” adı verilen meslek üyelerinin yaptığı ibâdetlerde bu kelime özel bir şekilde telâffuz edilmektedir.]
13. ^ Alâ’ed-Dîn Cüveynî, Cihân-Kûşâ.
14. ^ Gök Alp, Ziya, Türk Medeniyeti Tarihi, Sayfa 25.
15. ^ a b Gök Alp, Ziya, Eski Türkler’de din, Dar’ül-Fünun Edebiyat Fakültesi mecmuaları, Sayı 5, Rûmi 1332.
16. ^ Barthold, W. Eski Türk kitabelerinin önemi tarihi (Orhon Âbideleri’nin 63üncü sahifesi)
17. ^ A. Mac. Culloch, Shamanism, Ancyclopedia of Religion and Ethnic, James Hastings.
18. ^ Gök Alp, Ziya, Eski Türkler’de içtimâî teşkilât.
19. ^ Radlof, Aus Sibérian, Cilt 2. (Yunanlılarda ateşten bir hehri geçen sandal, Serbére, öteki âlemin menkıbeleri sembolden âri ve tamamiyle réel’dir. Kur’an-ı Kerîm’deki Cennet tasvirleri de ayni mahiyettedir. Bedreddin Simavî, Varidat’ın baş tarafında “Umur-û Âhiret cühelânın zu’mettikleri gibi değildir; âlem-i emr, âlem-i gayb, yani âlem-i melekûttur. Cennet, Cehennem, kusûr, enhar,.. ve emsali şeyler maanii zâhiresine münhasır değildir.” – Musa Kâzım Efendi tercümesi.)
20. ^ Bu ruhların etrafta dolaşması hâdisesinden başka bir de tenasüh fikri mevcuttur ki, bu surette onu “Arya” dinlerindeki misterlere benzetmek olasıdır.
21. ^ Professör Dumezil: Dinler Tarihi Notları, Sayfa 239, 1928.
22. ^ Hilmi Ziya, Anadolu’da dinî ruhiyat müşahedeleri (Mihrap mecmuaları).
23. ^ Türkîyat Mecmuası, Cilt 2, Sayfa 520.
24. ^ Magnien, Victor, Les mystéres d’Eleusis-Pocyat,
25. ^ Bu benzerlik ilk defa Ziya Gök Alp tarafından tesbit edilmişti. Kanatlı arslan manâsına gelen “Sphinx” te ayrıca burada zikredilmeğe değer.
26. ^ Professör Dumezil: Dinler Tarihi Notları, Sayfa 238-240, 1928. (Örneğin, “mahzenî esrâr” resimlerinde bu görülmektedir.)
27. ^ İbn-i Nedim, Fihrist, [Köprülü Kütüphanesi, No: 1134.]
28. ^ Ebû Reyhan el-Birûnî, Kitâb-û-Malil-Hind.
29. ^ Sierozevski: Yakutlar’da Şâmânizm – Revue d’historie des Religions, 1900-1901.
30. ^ Kazvinî, Asar-ül’Bilâd, H. 394.
31. ^ Yusuf Ziya, İlâhiyat Fakültesi Mecmuaları, 1927-1928.
32. ^ İmâm Câ’fer Menâkibi. (Ankara Umûmî Kütüphânesi, Tasavvuf. No: 86; Yusuf Ziya’dan nakil.)
33. ^ İbn-i Fadlan, Ahmed İbni Fadlan Seyahatnâmesi.
34. ^ Yakut-û Hamevî, Mü’cem-ûl’Büldan, Cilt 2, Sayfa 38.
35. ^ Mahmud-ûl-Aynî, İkd-ûl’Cümman.
36. ^ Hüseyin Hüsamettin Efendi Amas’ya Tarihi.
37. ^ Sahaif’ûl-Âhbar, Cilt 2, Sayfa 675.
38. ^ Süleyman Nazif, Edebiyat-ı Umumiye Mecmuası – İran Edebiyatının Edebiyatımıza tesirleri.
39. ^ Balcıoğlu, Tahir Harimî, Naklî İlimler Tarihi – Kelâm Tarihi: Mu’tezile
40. ^ Tezkire-î Eflâkî.
41. ^ Balcıoğlu, Tahir Harimi, Türk Tarihinde Mezhep Cereyanları – Tasavvufun Şiîlikle münasebeti, Sayfa 268, Ahmet Said Baskısı, 1940.
42. ^ Mollâ Câmî, Nefehât’ûl-Üns. (Nefehât tercemesinde: İslâm rüpkasını boyunlarından çıkarıp atmış olan şol tâife ki, zamanımızda Kalenderîlik adiyle malûm olmuşlardır, bu add’olunan evsaftan hâlidirler ve bu isim onlara âriyettir. Anlara “Heşevîye” derlerse muvafıktır. “Melâmiye” için da’vayı ihlâs ederler ve izhârı fısk ve fücurda mübalâğa kılurlar”, diye yazmaktadır.)
43. ^ Celâl’ed-Dîn Süyûti, Câmi’ûs-Sagir.
44. ^ İbn-i Asâkir.
45. ^ Nûr’ûl-Hüdâ.
46. ^ Tezkire-î Eflâkî. [Selim Ağa Kütüphanesi, Üsküdâr-İstanbul, Farsça yazma nüsha].
47. ^ Ahvâl-ûl’Hind. [Köprülü Mehmed Paşa Kütüphanesi’ndeki yazma nüsha, İstanbul. Sachau: İngilizce tercümesi; Kıvâm’ûd-Dîn Efendi: Türkçe tercümesi].
48. ^ Balcıoğlu, Tahir Harimi, Türk tarihinde mezhep cereyanları – Yedinci ve Sekizinci Hicret asırlarında Anadolu’da Şiîlik, Sayfa 161, Ahmet Said Baskısı, 1940.
49. ^ Balcıoğlu, Tahir Harimi, Türk tarihinde mezhep cereyanları – Şia-i Bâtın’îyye’nin Moğol ve Türk aşîretleri arasındaki telkinleri, Sayfa 87, Ahmet Said Baskısı, 1940.
50. ^ Vilâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Veli’yyûl Horasanî
51. ^ İbn-i Bibi.
52. ^ Hüseyin Hüsamettin Efendi, Amas’ya Tarihi, Cilt 2, Sayfa 359.
53. ^ Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 1, Sayfa 29.
54. ^ Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Sayfa 75. (Kutb’ûd-Dîn Haydar’ın vefât tarihinin M. 1222, Hacı Bektâş’ın ise doğum tarininin M. 1209 olduğu göz önüne alınacak olunursa Kutb’ûd-Dîn Haydar’ın vefâtında Hacı Bektâş henüz on üç yaşındaydı. Daha evvel müridi olması halinde bu rivâyetin mümkün aksi takdirde ise zayıf olduğu aşikârdır.)
55. ^ a b İbn-i Hallikân Kenarı, Şekayık.
56. ^ Balcıoğlu, Tahir Harimi, Mezhep cereyanları – Hacı Bektâş 36 bin halife yetiştirdi, Sayfa 184, Ahmed Said tab’ı, Hilmi Ziya neşriyâtı, 1940.
57. ^ Vilâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Veli’yyûl Horasanî
58. ^ Hâcim Sultan Vilâyetnâmesi
59. ^ Muradja d’Ohosson, Moğol Tarihi, Cilt 1, Mustafa Rahmi tercümesi.
60. ^ Tarih-î Vassâf.
61. ^ Namık Kemal, Emîr Nevrûz.
62. ^ Tezkere-î Devlet Şah Semerkandî, Sayfa 213. (Bahri Âbâd’da oturan Necmüddin Kübrâ halifelerinden Sâd’ed-Dîn Hamevî’nin oğlu meşhur “Sadr’ed-Dîn İbrahim,” Gazan’ın sarayına davet edildi. “Mahmud Gazan Han” bu âlimin huzurunda Müslüman olarak tasavvufa intisap etti.)
63. ^ Hâbib’üs-Siyer, Cilt 3, Sayfa 125. (Diğer bir yazar, bu şahsın “Sadr’ed-Dîn İbrahim” değil de, Şeyh “Nûr’ed-Dîn Keylî” halifelerinden “Hoca Sâd’ed-Dîn Kutlu Halid Kazvinî” olduğunu ve aynı zamanda Gazan’ın yalnız kendisi değil de bütün ordusu ve maiyetiyle birlikte İslâma girdiğini nakletmektedir.)
64. ^ Tarih-î Vassâf, Cilt 3, Sayfa 382.
65. ^ (Anadolu Selçuklular devrinde ün yapmış hikmet ve felsefe âlimlerindendi. Muin’ed-Dîn Pervane’nin Kayseri’deki medresesinde müderrislik yaptı.)
66. ^ Tezkire-î Devlet Şah, (Sa’di Şirazî ile aralarında bazı lâtifeler geçmiştir. H. 713 / M. 1314 yılında vefat ederek Tebriz’de yaptırdığı hankahına defnedilmiştir.)
67. ^ Leclerc: Historie de la medecine arabe, 133. (Meşhur Câmi’ût-Tevârih yazarıdır. Doktorluk ile İlhanlı sarayına giren bir âlimdi. Elli yıl İlhanlılar’a vezirlik yaptı. Gazan Han ve Olcaytu devirlerinde çok büyük kütüphaneler yaptırdı. Bütün servetini îlim müesseselerine harcadı. H. 718 / M. 1318 yılında katledildi.)
68. ^ İkd-ûl’Cûmman. [Basılmamış olan bu eser yirmi üç ciltten müteşekkil olup, hepsi Veliy’üd-Dîn Efendi Kütüphanesi’nde mevcuttur.]
69. ^ Dûrer-ul’Kâmine.
70. ^ Hilmi Ziya, Mihrap, Cilt 2, Sayfa 441.(Burak Baba Risaleleri, Mülga Unkapanı Dergâhındaki Kütüphane, İstanbul, H. 853, Farsça, Mihrap mecmuasındaki tek nüsha.)
71. ^ Eflâkî. (Celâleddîn Rûmî’nin oğlu Sultan Veled’in ilk üç evlâdından tek hayatta kalanıdır. H. 719 yılında 49 yaşında vefat etmiştir. Gazan Han Irak – Acem seyahatinde kendisini ziyaret etmiştir.)
72. ^ Şecere-î Evşal-î Türkiye, Sayfa 170, Rıza Nûr baskısı, İstanbul.
73. ^ Gıyâs’ed-Dîn Handmir, Habib’üs-Sîyer. [Nûr-u Osmaniye Kütüphanesindeki Farsça yazma nüsha].
74. ^ Ebû-l’Kâsım Abd’Allâh Kaşânî, Olcaytu [Ayasofya Kütüphanesindeki yazma nüsha].
75. ^ Keşf’üz-Zünnûn, Cilt 2, Sayfa 352. (İbn-i Mûtahhar’ûl-Hillî H. 726 / M. 1326 yılında vefat etmiştir. Eserleri hakında Keşf’üz-Zünnûn’da ayrıntılı malûmat mevcuttur. Hâbib’üs-Siyer’de anlatıldığına göre Olcaytu’nun İmamiye-i İsnâ‘aşer’îyye mezhebini kabulü İbn-i Mûtahhar’ûl-Hillî’nin te’sirleriyledir. “Tuhfe-i İsnâ‘aşer’îyye” ise aksine Seyyid Tac’ed-Dîn Saveci’nin de telkinleri neticesinde gerçekleştiğini yazmaktadır.)
76. ^ Ravzat’ûs-Safa, Cilt 5, Sayfa 169.
77. ^ Sibt-î İbn-i Cezvî, Mir’at’ûz-Zaman. [Köprülü Mehmet Paşa Kütüphanesi’ndeki yazma nüsha].
78. ^ Öz, Mustafa Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü.
79. ^ Habib’üs-Siyer, Cilt 3, Sayfa 112.
80. ^ Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 3, Sayfa 15.
81. ^ Hüseyin Hüsamettin Efendi, Amas’ya Tarihi, Cilt 2, Sayfa 469.
82. ^ Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 4, Sayfa 22. (Seyyid Zâhir’ed-Dîn’in Taberistan tarihinden naklen.)
83. ^ Tezkire-i Devlet-Şâh, Sayfa 64.
84. ^ Tabâkât-ı Süpkî, [Kütüphane-i Umumî, yazma nüsha, No: 956].
85. ^ Mevlânâ Câmî, Nefeat’ûl-Üns.
86. ^ Hâfız Ebrû, Zübdet’ût-Tevârih.
87. ^ Düvel’il-İslâmiyye, İngilizceden tercüme eden Hâlil Edhem, Sayfa 356.
88. ^ Sahâif’ûl-İhbâr, Cilt 3, Sayfa 16.
89. ^ Ravzat’ûl-Saffaç, Cilt 5, Sayfa 243.
90. ^ Nüzhet’ûl-Kulûb.
91. ^ Mahmud Kaşgârî, Divân-ı Lûgât’it-Türk.
92. ^ Bahâdir Han, Şecere-i Evşâl-i Türk.
93. ^ Fazl’ûl-Lâh Reşidî, Câmi’ût-Tevârih.
94. ^ Tahir Harimi, Tarihte Edremit Şehri – Türk Aşîretleri.
95. ^ Şerâf’ed-Dîn-i Yezdî, Zafer-Nâme.
96. ^ İbn-i Hacer, Dürer’ûl-Kâmine.
97. ^ Aziz bin Ardeşir Ester-Âbadî, Bezm Rezm.
98. ^ Edremit kazasının Mülga Mehâkimî Şer’îyye Sicilleri.
99. ^ a b Tahir Harimi, Tarihte Edremit Şehri.
100. ^ Vilâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Veli’yyûl Horasanî.
101. ^ Mevlânâ Câmî, Nefahât-ûl’Üns.
102. ^ Siret Celâl’ed-Dîn-i Menkûbernî.
103. ^ Necip Asım, Türk Tarihi.
104. ^ Ahmet Râsim, Resimli ve Haritalı Osmanlı Tarihi, Cilt 1, Sayfa 53.
105. ^ a b Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 3, Sayfa 80.
106. ^ Balcıoğlu, Tahir Harimi, Mezhep Cereyanları – Osmanlı İmparatorluğu devrinde Şiîliğin tahrikâtı ile çıkan isyân ve ihtilâller: Tekkenin saçtığı kerâmet propagandaları, Sayfa 210, Ahmet Sait Tab’ı, 1940.
107. ^ Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 2, Sayfa 36.
108. ^ Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 2, Sayfa 95.
109. ^ Balcıoğlu, Tahir Harimi, Mezhep Cereyanları – Anadolu Şiîliğinin çok mühim iki cephesi: Osmanlılar üzerinde Bektâşî nüfuzu, Sayfa 187, Ahmed Said tab’ı, Hilmi Ziya neşriyâtı, 1940.
110. ^ İbn-i Hallikân Kenarı, Şekayık, Cilt 1, Sayfa 74.
111. ^ Ak Şems’ed-Dîn Vilâyetnâmesi.
112. ^ Öztürk, Yaşar Nuri, İmâm-ı Â’zam Savunması, Şehid bir önder için Apolocya, – Şarap dışındaki içkilerin sarhoş olmayacak kadar içilmesine cevâz verdi, Sahife 123, İnkılâp, İstanbul, 2010.
113. ^ Hüseyin Hüsamettin Efendi, Amas’ya Tarihi. (Kirmastı’da Geyikli Baba adına yapılan zâviyenin vakfiyesine ait olan bir cüz’ün kenarına düşülmüş olan notta padişahın vakfa yolladığı hediyelerin arasında iki küp te rakının kaydettirildiği görüldü.)
114. ^ Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 7, Sayfa 82.
115. ^ Hâfız Ebrû, Zübbet’ût-Tevârih.
116. ^ Timur, Tüzükât.
117. ^ Tac’ût-Tevârih.
118. ^ İbn-i Arab Şâh, Acâib’ûl-Makdur.
119. ^ İbn-i Şahne, Ravzât’ûl-Menazır. [Emirî Kütüphanesindeki yazma nüsha, No: 2311].
120. ^ Tüzükât-ı Timur.
121. ^ Müneccim Başı, Cilt 3, Sayfa 314.
122. ^ Ravzat’ûs-Safa, Cilt 6, Sayfa 99.
123. ^ Tezkere-i Devlet Şâh, Sayfa 31.
124. ^ Ateşgede, Sayfa 346.
125. ^ Ravzat’ûs-Safa.
126. ^ Ravzat’ûs-Safa, Cilt 6, Sayfa 324.
127. ^ Balcıoğlu, Tahir Harimî, Naklî İlîmler Tarihi – Kelâm Tarihi.